Hans Dirk van Hoogstraten

Beredeneerde bibliografie

(keuze, gelieerd aan Versteende religie )

1973

Interpretatie. Een onderzoek naar de veranderingen in het denken van Dietrich Bonhoeffer en naar de consequenties daarvan voor de vertolking van de bijbel (Assen: Van Gorcum, 1973)

Deze dissertatie over Bonhoeffer schreef ik in de pastorie van een alternatieve Nederlands Hervormde gemeente in Middelharnis. De politieke theologie van Bonhoeffer kwam daar goed van pas. Een gevleugelde uitspraak uit die tijd: “Ik sta nog dichter bij de islam dan bij de zware kerken en politieke partijen (b.v. SGP) hier.”

Was dit 35 jaar geleden een nogal gratuïte uitspraak van een jonge promovendus, nu deed de uitdaging zich voor om me eens echt vanuit Bonhoeffer bezig te houden met de islam. Zo kwam deel 5, Berlijn in het boek terecht. Hierover zegt de epiloog:

De Berlijner Bonhoeffer kwam pas laat in de tekst expliciet aan het woord, maar in feite is heel dit boek een proeve van hedendaags omgaan met Bonhoeffers erfenis. Het hoeft niet steeds over de man te gaan, terwijl zijn spiritualiteit wel als aanjager dient. De ondertitel van dit boek had ook kunnen luiden: Een herlezing van Bonhoeffer als centraal moment in de islamdiscussie .

Dat centrale moment is dood en moord . Bonhoeffer schreef in een situatie van structurele moord en doodslag. In Versteende religie toegepast op de aanslagen van islamieten en het dodelijk beleid van de westerse/mondiale economie. Beide als erfenis van de religie. Als je dat kunt aantonen, ben je een stuk verder. Bonhoeffer helpt daarbij, getuige bij voorbeeld de volgende citaten.

Bonhoeffers verzet was gericht op het doden van de tiran. […] Op de achtergrond speelden gedachten over de dood en de doder mee. Schreef Bonhoeffer aanvankelijk over de dood van de dood , waarmee hij de beëindiging van het angstwekkende karakter van de dood op het oog had, later bepleitte hij de dood van de doder. Naarmate Bonhoeffer politiek bewuster gaat denken en handelen, krijgt hij meer oog voor het dodelijke karakter van het politieke systeem waarin Duitsland terecht is gekomen. (137)

Verlossing is historisch en moet bewerkstelligd worden door mensen die zich verzetten tegen dood en verderf zaaiende heersers. In de wereld oorlog betreft dat de hele wereld. Het is een mondiale boodschap. Waar dood staat moet moord of het doden gelezen worden. Dan wordt het paasevangelie: dood aan de doder, en dan zegt Paulus: moord, waar is je overwinning . (144)

De gewelddadige dood van de moslimzelfmoordenaar wil een signaal zijn: alles voor Allah. God is tot een starre, onbewegelijke en onbewogen laatste realiteit geworden. Hij verschilt niet veel van een metafysische God van een nabij officieel-christelijk verleden en van een sectarisch-christelijk heden. (145)

Het controversiële karakter van dit boek komt hier duidelijk naar voren. Dat levert spanning op, zoals bij voorbeeld door Jan Greven in zijn Trouw bespreking gemeld: “Het essay van Van Hoogstraten verveelt geen moment…De man leeft, kijkt om zich heen en schuwt de confrontatie niet.”

1979

Niet zonder risico. Over geloof en marxisme. Een persoonlijk verslag van een groeiend inzicht (Baarn: Ten Have)

Een ironisch bedoelde titel. Velen herkenden deze geluiden. De auteur noemt zichzelf een burgerlijk denker die zelfkritiek toepast. Dat brengt enig risico met zich mee omdat de link tussen bijbelse gerechtigheid en marxse kritiek de burgerlijke rust danig verstoort.

De situatie is veranderd. Religiekritiek is nu pas echt ‘niet zonder risico'. De voortgaande discussies – om slechts één voorbeeld te noemen – over de beveiliging van Ayaan Hirsi Ali spreken voor zich. Daarom stel ik nu, 28 jaar later, de vraag naar de betekenis en de werking van religie weer aan de orde. De islam wordt er expliciet bij betrokken. Maar dit is geen boek over de islam. Het gaat over zelfkritiek, zowel in de westerse cultuur als in culturen met een islamitische achtergrond. ‘Ken uzelf', ?? ? ?? sea?t??, als voorwaarde tot communiceren.

1986

Het gevangen denken. Een bevrijdingstheologie voor het ‘vrije Westen' (Kampen: Kok Agora)

Westerse mensen zijn vrij wat denken en spreken betreft. Dat is een verworvenheid van de historische processen die vaak worden samengevat met de term Verlichting . Maar de heersende economische en politieke verhoudingen zijn evenzeer resultaten van het vrije verlichtingsdenken. Ideologie en religie hebben nog veel invloed. Wat nu versteende religie heet is hier in de kern al aanwezig. De ideologiekritiek die hier wordt verwoord komt nu in verband met het islamdebat nog sterker en gerichter naar voren. In Het gevangen denken wordt veel aandacht besteed aan het begrip openbaring en de werking ervan.

1993

Geld en geest. Over milieu-ethiek (Baarn: Ten Have)

Het religieuze karakter van de marktsamenleving wordt verbonden met de geest van de vrijheid die in het vorige boek zo'n belangrijke rol speelde. De spanning tussen deze beide loopt parallel met die tussen ecologie en economie.

In dit boek wordt de aard van versteende religie in het moderne Westen aan de orde gesteld, zonder dat deze term hier al valt. Van belang is te bedenken dat de nu mondiaal heersende versteende religie haar oorsprong vond in de westerse cultuur die voortkwam uit de christelijke erfenis. Het geld is de belangrijkste factor geworden omdat niets het principe van oneindige groei meer in de weg staat. Ziehier de versteende religie die zich overal opdringt – ook al valt in dit boek de term nog steeds niet. Dat we met een metafysisch systeem van handelingen en theorieën te maken hebben wordt geheel uit de doeken gedaan in:

2001

Bestel Deep Economy: amazon.com

Deep Economy: Caring for Ecology, Humanity and Religion ( Cambridge : James Clarke)

Het werk aan dit boek begon tijdens een verblijf in de VS. Het was de bedoeling een enigszins bewerkte vertaling van Geld en geest te leveren. Ten dele is die doelstelling gerealiseerd, maar er werden zulke grote stukken toegevoegd en weggelaten dat van een nieuw boek kan worden gesproken. Hier wordt o.a. het werk van Arend van Leeuwen, De nacht van het kapitaal (1984) bij een Engelstalig publiek geïntroduceerd. Omdat Van Leeuwen er als geen ander in geslaagd is het religieuze karakter van de heersende markteconomie bloot te leggen is dit boek van belang voor Versteende religie. En dus eveneens de samenvatting die Deep Economy biedt, samen met een doordenking van de consequenties.