Hans Dirk van Hoogstraten

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg. 4 (2011), nr.3 (thema: 'Emoties')

Brief aan mijn vader

'Vrijzinnigen zijn zulke rationele koude kikkers' hoor je vaak. In ieder geval hoorde ik dat nogal eens van mijn vader. Er groeide een merkwaardige emotionele afstand tussen mij en mijn vader in de tijd dat ik als tiener en adolescent zondag aan zondag zijn bewogen, 'evangelicale' preken moest aanhoren. Ik ben uiteindelijk wel vrijzinnig geworden en voor zover ik weet geen koude kikker. Het is nooit meer goed gekomen tussen mijn vader en mij. Wij hadden er de woorden niet voor. Nu wel, denk ik en daarom schrijf ik dit verhaal als een brief aan mijn vader. Een inhaalslag.

Beste Vader,

Het is lang geleden dat ik me voor het laatst per brief tot je richtte. Het heeft dan ook lang geduurd voordat ik ging inzien dat een gesprek over de dood heen kan worden voortgezet. Het gespreksthema dat ik met je wil bespreken is zo universeel dat het steeds maar voortgaat, ook al wisselen de deelnemers. Anders gezegd: het is te belangrijk om het te laten doodlopen met de dood van (een van) de deelnemers. Ik richt me tot jou omdat ik dan het dichtst bij mijn eigen emoties kom. Jij leeft immers in mij voort omdat je in een vroeg stadium zo'n grote invloed hebt uitgeoefend op wie ik nu ben. Wat ik je nu schrijf is mijn perceptie van ons contact en van jouw rol in mijn ontwikkeling. Om me tegen af te zetten en om op voort te borduren. Een noodzakelijke dualiteit voor groei en ontwikkeling.

Emotie en geloof

Jouw emotionele leven stak anders in elkaar dan het mijne. Schoorvoetend probeerde ik je wel eens duidelijk te maken dat ik niet kon geloven in wonderen, scheppingsdagen of die hele santenkraam van een Vader die zijn Zoon offert aan het Kruis. Jij vond dat ik dat moest geloven. Je zei dat je voor mij bad, zoals moeder Monica voor Augustinus. Dat maakte me wat cynisch. Het rare was dat ik wel emotioneel geraakt werd door de Bijbelverhalen, de sfeer in de kerk en de aandoenlijke gebeden die vaak gingen over 'de nood van de wereld'. Bij mij moesten ze echter door een rationele doorlaatpost. Volgens jou een gevaarlijke weg: 'Waar blijf je dan?!'

Wat ik toen niet kon zeggen (maar nu wel) was dat mijn emotionele huishouding niet zonder redelijk nadenken kon. Hoe kon iets mij treffen waar ik grote bedenkingen bij had? Die bedenkingen achtte jij twijfel. Weet je nog: altijd weer vertelde je dat verhaal over Luther die zijn inktpot naar de duivel gooide. Die duivel maakte volgens jou gebruik van de menselijke ratio, bedreiging bij uitstek van het aller-dierbaarste geloof. Hoe meer ik mijn honger naar rationele doordenking van het geloof naar voren bracht, hoe meer jij je terugtrok op piŰtistische stellingen die je moeder je had meegegeven. Geen vruchtbare positie voor een echte ontmoeting. Wel een goede oefening voor mij om meer en meer theologie en geloof te benaderen vanuit een filosofische en psychologische hoek.
Wat mij achterdochtig maakte was je bewering over de Vrijzinnigen die met 'het wegverklaren van de wonderen' de mensen de kerk uitjoegen. Toegegeven, jij had volle kerken. Maar op grond van welke emoties wist jij je gehoor aan je te binden? Was het niet de domme massa die zich laafde aan een voor Laatste Werkelijkheid gehouden Mythe die als opium van het volk werkte? Ik weet eigenlijk niet meer of ik me in deze bewoordingen tot je durfde te richten, maar zeker is wel dat ik mijn als student vers verworven inzichten op jou uitprobeerde. Soms met woorden, vaker in gedachten. Als Vader steeg je uit boven jezelf en kreeg je symbolische, wat zeg ik: iconische waarde.

Emoties alom

In die functie moet ik je iets vertellen over de vlucht die emoties genomen hebben sinds onze gesprekken. Die volle en lege kerken waarover ik je net schreef vormen een voorafschaduwing van de ontwikkeling die op gang is gekomen met de komst van de massacommunicatiemiddelen. Over massabe´nvloeding bleek nog een hoop te leren, vooral in de tak van sport die kan worden aangeduid als massapsychologie ofwel de kunst van het sturen. Hoe navigeer je mensen feilloos naar datgene waar ze gevoelig voor zijn? Eigen reflectie van de consument is wel het laatste waar behoefte aan is. Volg je gevoelens en koop, geniet! De shopping malls/websites als moderne kerken raakten overvol.
Zo breidt zich datgene waar jij en ik het indertijd over hadden uit op gigantische schaal. Economie, zo zeggen we tegenwoordig wel, is de nieuwe religie. Die is vol emotie, vooral als het ultieme doel op het spel staat: winst en groei. Deze zijn alleen te realiseren als behoeften gekweekt en bevredigd worden. Tempo, tempo! Kritische reflectie die vraagtekens plaatst bij genoemde doelen en methoden houdt alleen maar op.
Toch zijn ze er nog steeds, de ratiobehoeftigen, en niet alleen op religieus gebied. Ze zijn, net als de vrijzinnigen, met weinigen, maar ik noem hen de happy few. Ik reken mijzelf daartoe en in feite heb ik die positie mede te danken aan de gesprekken met jou, inclusief de emoties die daarbij speelden. Wij zijn happy omdat we er een andere ratio op na houden dan de massacommunicatiedeskundigen. Ons denken wordt gestuurd door emoties die hun voedingsbodem vinden in een universele kracht die ik als 'vrije liefde' zou willen betitelen.

Veranderingen

Tja, de tijden zijn wel erg veranderd. Ik ben er vrij zeker van dat jij bij een term als 'vrije liefde' je morele stekels opzet. Ik ben tot het inzicht gekomen dat dierbare begrippen als 'liefde' en 'evangelie' pas hun werkelijke kracht kunnen ontplooien als ze bevrijd worden. Vrij van taaldwang, dogmatische en morele betweterij, kunnen zij de 'bedachtzame emotie' ingang doen vinden. Er komt dan ruimte voor nieuwe inzichten die jij zeker interessant zult vinden. Ik denk dat na lezing van twee recente boeken die mij hielpen deze brief te schrijven. Zij bieden een nieuw zicht op oude thema's.
Ten eerste Martha Nussbaum. Deze begenadigde Amerikaanse filosoof en veelschrijfster weet precies de snaar te raken die ik in deze brief aan jou op spanning zet. In 'Oplevingen van het denken' brengt zij denken en emoties in vruchtbaar evenwicht. Ze heeft er 700 pagina's voor nodig. Nussbaum streeft naar de ontwikkeling van een moreel bewustzijn dat de mens in staat stelt weerstand te bieden aan de manipulatie van zijn gevoelens en verlangens zonder dat hij of zij het zelf door heeft.
En dan Theodore Dalrymple: 'Door en door verwend. Kritiek op de sentimentele samenleving'. Sentimentaliteit als leidend beginsel van onze samenleving - de samenhang met genoemde manipulatietechnieken ligt voor de hand. Ik herinner me nog goed dat jij en moeder ons kinderen waarschuwden voor sentimentaliteit. Toetsingsmateriaal was rijkelijk voorhanden in de dorpscultuur waarin wij als domineesgezin verkeerden. Nu is die folkloristische sentimentaliteit uitgegroeid tot een populistische bedreiging van onze democratie. Dalrymple beschrijft het hoe en wat. Ik heb wel ÚÚn probleempje: de man is uitgesproken conservatief. Kan ik daar als progressieve 'VrijZinnige' wel in mee gaan? Al schrijvende bedenk ik dat de tegenstelling van conservatief (fout) en progressief (goed) ons afhoudt van de bedachtzame emotie die ik voorsta. Ook in dit opzicht heb ik van je geleerd, besef ik nu.
Dag Papa, a Dieu!