Hans Dirk van Hoogstraten

Persoonlijke brieven over het boek

Bestel het boek op skandalon.nl

Over het boek
Recensies

Bespreking Versteende religie door Herman Wiersinga

Oktober 2007

Spannend van begin tot eind

Je nieuwste boek beantwoordt aan de verwachtingen die de flamboyante presentatie van 14 september wekte.

Spannend van het begin tot het eind, wereldbreed met zo'n 6 hoofdsteden als één netwerk van cultuur, van een voorbeeldige interdisciplinaire discipline en zinnige diepgang. Het werd me nu duidelijk op welk wortelstelsel jullie kinderen ontstonden, een soort geboren journalisten en filmmakers. Al die cursieve termen van deze ICT-tijd en verrassende beelden voor een ‘sociaalethicus'. Zoals de wortelkanaalbehandeling van de hedendaagse tandarts, p.118. Het verwondert je gaandeweg niet meer dat het hele essay van meer dan 200 pagina's één traject beschrijft met hele culturen als staties; bij de globalisering maakt het niet uit dat het (maar?) een schijnreis is (gebruik je niet ergens het beeld van een tomtomisering van een interreligieuze pelgrimage – ik vind niet meer waar?); en het hele boek is ook nog eens een vlucht enkele-reis van Jona, die aanspoelt op Coney Island, althans in een maatschappij die de religie als Invisible Hand praktiseert. Dus, mijn complimenten voor deze analyse en open vragen!

Om nog dieper op de gevarieerde, maar ook essentiële inhoud van je studie in te gaan, noem ik een paar passages die mij in het bijzonder boeiden. In de Inleiding maak je duidelijk dat religie niet de boventoon voert (of: hoort te voeren). Zij is wel essentieel als tweede stem of tweede viool (zie ondertitel). Eerlijk gezegd vraag zo'n titel mijns inziens om méér argumentatie. Gaat het om een Marx'se bovenbouw of – in de beeldspraak van het wortelstelsel – om bron of bodem? Je formuleert zelf: Religie is de ‘verbeelding van de werkelijkheid' (p.16). Met die typering ben ik wel gelukkig. Je kunt zodoende de rationaliteit ook met religie verbinden en vervalt niet in dualisme of andere ‘scheidingen'. Maar wat let je om het trefwoord verbeelding in te vullen met (of af te zeggen tegen) recente publicaties als die van Harry Kuitert of anderen?

Ik ben de koran weer eens gaan lezen en ben geschrokken van de harde, inderdaad humorloze toon

En dan de zes ‘steden'. De keus van Mekka hangt duidelijk samen met de beoogde ‘islamdiscussie'. Mekka staat bij jou niet voor eldorado (of paradijs , Van Dale), maar voor de archaïsche religie van vergelding, wraak, wij-en-zij (waarheen de islam in regressie terugkeerde?). Ik ben vanwege de huidige discussie de koran weer eens gaan lezen en ben geschrokken van de harde, inderdaad humorloze toon, waarbij de identiteit van de gelovige dan wel ongelovige centraal staat. Je kunt stellen dat ook de joodse bijbel en zelfs het christelijke Nieuwe Testament tot wraak en vergelding oproept, maar de tegengeluiden zijn er zeker ook, profetische stemmen, reeds in de Torah, en het geweldloze optreden van Jezus in de evangeliën. Dan komt het gedeelte over Freud en Jung, heel instructief, zeker debatwaardig. En Athene, met de verhelderende passages over Aristoteles en Plato: de tweeërlei metafysica, de transcendente, dualistische van Plato en de immanente, aardse van Aristoteles, met hun kruiselings wisselende erfgenamen in christendom en islam. Bij ‘Jeruzalem' heb ik wel vraagtekens. Ik noemde al de oproepen tot geweld van godswege. M.i. is iemand als Maarten 't Hart met zijn ‘afschuwelijk, wrede God' niet af te serveren als een loze ‘kraaier' (noot 91). Objectieve waarnemers behoren hem (en ‘dezulken') de wind uit de zeilen te nemen door allerhande regressie (?) binnen de bijbelse teksten royaal toe te stemmen. Ik wil maar zeggen: ook al is ‘Jeruzalem' de stad van de moederreligie en zijn Rome/Byzantium en Mekka de dochters, ook Jeruzalem doodt wel eens – en ‘weldegelijk' om een stopwoordje van jou te gebruiken – profeten! Het is een mooie, bijbelse typering om God aan te duiden als een kwetsbare en kritische instantie (p.103), waarmee de Joden ons leerden ‘spelen', maar jij wordt toch meermalen, bijvoorbeeld in de Psalmen, aangeroepen als almachtige bestuurder van natuur en geschiedenis, biografisch en politiek, in staat tot interventies en uitgedaagd om met zijn tussenkomst niet te lang te wachten… Als collega-gezel in de Bonhoeffergemeenschap las ik deel V over ‘Berlijn' met extra nieuwsgierigheid. Heel goed beroep je je mijns inziens op de gevangenisbrieven, met hun discontinue visie op jodendom en christendom als géén verlossingsreligies, en eerder al in de Nachfolge Bonhoeffers afwijzing van een goedkope genade. Dat sluit heel goed aan bij de lokalisering in religieus en politiek opzicht van ‘links' en ‘rechts' in het deel ‘New York'. Bij rechts hoort de traditionele verzoeningsleer van een goedkope, geruststellende genade; en bij links een storende ‘witte schuld', de onruststokende rij profeten en martelaren, onder wie Jezus van Nazareth, de teuere Gnade . Tja, en wat een tip om bij ‘overgave' te bedenken of je daarmee Ergebung of ‘islam', onderworpenheid, bedoelt…

Maar Hans-Dirk ziet als enige verdere stap: analyse en discussie. En hij steekt de spa diep in de grond

Nog een enkel ding. In de Epiloog sprak mij bijzonder aan je overweging over monoitheïsme en polytheïsme. Of Jos de Mul het zo fout heeft, weet ik niet. Het gaat in Tenach toch niet over mono- dan wel polytheïsme? Eerder over de Ene als de ‘eenvoudige', doorzichtige, transparant op rechtvaardigheid en barmhartigheid? Ik ben dan ook onder de indruk van Salman Rushdie's Satanic Verses , waarin ‘Mahoen' (=Mohammed) een beangstigende enkelvoudigheid ofwel een passie voor ‘monofilie' toegeschreven wordt. Dat lijkt veel op de ‘monomythe' van onze ‘Nieuwe Wereld', lijkt me. Overigens ben ik het geheel met je eens met je uitgangspunt in deel I. De journalisten van Manhattan zien de islamdiscussieals een intern probleem voor Moslims en de ‘vriend Peter' ziet als oplossing ‘terug in eigen hok', een nieuwe verzuiling. Maar Hans-Dirk ziet als enige verdere stap: analyse en discussie. En hij steekt de spa diep in de grond als het om analyse gaat, en steekt van wal met de bedoelde discussie. En daarvoor, dank je wel!

Ik hoop op veel lezers, nadenkers en discussianten…

Herman Wiersinga


Briefwisseling van Bert van Kooij met de auteur

Tekst volgt als Bert van Kooij toestemming tot plaatsing heeft gegeven


Brief d.d. 14.02.2008, met aanbeveling om er een nog toegankelijker en korter boek van te maken van Govert Hartsink, journalist bij het Haarlems Dagblad:

Versteende Religie

Het is een geweldig boek, met een fascinerende inhoud. Drie religies die weinig van elkaar begrijpen. Maar wel moslims en christenen die elkaar vinden in hun afkeer van de ‘verbeelding' van de ‘speelse' joden. Eindelijk eens goed uitgelegd, inclusief metafysica. En mooi geschreven, voorbeeld hoofdstuk VI New York, blz. 169: ‘(...) een veelstemmig koor, waarin de sopraan van de persoonlijke moraal samenklinkt met de alt van de politieke orde, de tenor van de vrije markt en de bas van de traditie.' Zoveel moois en nieuws in één boek!

De invalshoek om deze moeilijke materie uit te leggen via zes steden (en zowaar Aerdenhout blz. 189), is een leuke vondst. Het is steeds weer even opnieuw beginnen. Een climax zit daardoor in ieder hoofdstuk, binnen het hele verhaal. Mogelijk wil de lezer, voor wie het onderwerp nieuw is, graag een conclusie aan het einde van ieder (stad) hoofdstuk.

Ik zou me een extra uitgave kunnen voorstellen over hetzelfde fascinerende onderwerp. Een boekje van ongeveer honderd bladzijden, gericht op een ‘simpeler' doelgroep. Schrijfstijl handhaven, zie de luchtige stijl in hoofdstuk VI New York. Wel onder toevoeging van illustraties. Voor omzet vergroting een interview bij Pauw & Witteman, of Knevel. Titel: Drie religies in de boksring. Of in jouw geest: Kakofonie- Drie religies in één orkest.

Het verhaal rond Bonhoeffer in hoofdstuk V Berlijn, hoe belangrijk ook, zou iets minder theologisch kunnen, het is vrij dominant. Zijn boodschap is duidelijk, (...) ‘wees zelf de eerste stem in je leven,' zie blz. 147.

Plaatjes kunnen ruimte geven aan de tekst, of dat nu foto's of tekeningen zijn van steden, vrouwen met burka's, joden met pijpenkrullen bij de klaagmuur, graaiende managers. Zie blz. 205, laatste alinea: ‘de praktijken van versteende religie bieden hard illustratiemateriaal.' Laat die illustraties zien. Mogelijk waardeert de beoogde nieuwe doelgroep dat.

Hoofdstuk IV Jeruzalem, blz. 104, 2-de alinea, ‘God vertoont in de verhalen veel menselijke trekjes.' Interessant om kort één of enige voorbeelden te geven, voor de nieuwe lezer.

Typische teksten uit thora, koran of bijbel, beschrijven in het verhaal zelf. Dat leest, voor de wat luie lezer, makkelijker dan referenties opzoeken, zie blz. 187, ref. 88, 1 koningen 12.

‘De versteende religie is geworden tot enig houvast en tot enige regel in het leven'

‘De versteende religie is geworden tot enig houvast en tot enige regel in het leven', blz. 193, 2-de alinea. Is het niet dat velen, ook managers, zich richten op transcendente meditatie, boeddhisme, de veda's etc., als houvast. Mogelijk is dit een invalshoek, voor de toekomst.

Tenslotte. Fijn dat ik dit boek van je kreeg. Het gaf heel veel plezier en nieuw inzicht.

Moest soms doorbijten, dat krijg je wanneer je alleen het Haarlems Dagblad leest.

Groeten, Govert.