Hans Dirk van Hoogstraten

Artikelen

Arend van Leeuwen als radicaal theoloog

Verschenen in kwartaalblad Ophef, jg.18 (2015)-2, p.67-72

In het december nummer van Ophef (jg. 18, 2014/3) wordt Arend van Leeuwen door Theo Salemink expliciet gepresenteerd als marxistisch theoloog. Dick Boer en Rinse Reeling Brouwer typeren hem impliciet als utopisch theoloog. Ik zou liever willen spreken van radicaal theoloog. Dit laatste is hij volgens bovengenoemden óók, maar ik zou hem uitsluitend radicaal willen noemen. Dit radicalisme berust op de ene duidelijke opdracht die hij zich stelde: het ontwikkelen van een samenhangende geschiedenistheologie. Zijn werk getuigt van die unitarische gerichtheid, van begin tot eind.
Lees verder...

Theologie van het maatschappelijk handelen - een terugblik door Hans Dirk van Hoogstraten

Verschenen in kwartaalblad De stem van het boek, jg.25 (2014)-3, rubriek 'Impressies'

Als mensen mij vragen of ik nog veel bezig ben met theologie, luidt mijn antwoord meestal: nee, maar wel met filosofie. Destijds werkte ik samen met Arend van Leeuwen [foto] aan de Katholieke (thans Radboud) Universiteit Nijmegen. Ook toen reeds eiste de filosofie mijn aandacht op. Dat had te maken met het centrale onderzoeksthema van onze sectie Theologie van het maatschappelijk handelen binnen de vakgroep Ethiek/Moraaltheologie: Kapitaal als nieuwe religie.
Lees verder...

De Leonardo code

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.6 (2013), nr 1 (thema: 'Een eeuw vrijzinnigheid')

Spiritualiteit en rationaliteit zijn de middelpunten van twee cirkels die samen de vrijzinnigheid vormen. Deze cirkels overlappen elkaar gedeeltelijk en het gaat om dat overlappende gedeelte. Wie al te veel waarde hecht aan de rationaliteit (het denken) mist de spiritualiteit (de bezieling), maar wie louter bezield is, gaat al gauw vrij zweven. De cirkels worden dan uit elkaar getrokken.
Lees verder...

Cultuur als Correctie

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.5 (2012), nr.3 (thema: 'Natuur en cultuur')

Deze zomer bezocht ik de openluchtvoorstelling van Von Glucks opera 'Orfeo ed Euridice'. Adembenemend, deze samenwerking van natuur en cultuur rond, op en in de vijver achter Paleis Soestdijk. In de begeleidende tekst zegt dramaturg Floris Visser: 'Lange tijd schreven de regels van de barok voor dat de natuur moest worden beheerst. Dat leidde tot Franse, geometrische tuinen (zoals bij Versailles en Het Loo) en op het toneel tot gecastreerde zangers. Maar in de tweede helft van de achttiende eeuw kwam daarin verandering. De componist Von Gluck was een van de eersten die natuur uit de barokke vormdwang wilde bevrijden.' De cultuur moet, met andere woorden, nu eens ophouden de natuur haar wil op te leggen.
Lees verder...

Elitair of egalitair?

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.5 (2012), nr.2 (thema: 'Elite')

De vraag wat je in hemelsnaam kunt doen aan elitaire misstanden is al heel oud. Net als de vraag of een egalitaire samenleving niet te prefereren is boven een elitaire. In onze tijd steekt dit soort vragen opnieuw de kop op. En, het moet gezegd, op enkele punten is vooruitgang geboekt. Waar vroeger geruchten de ronde deden, spreekt nu geluid- en beeldmateriaal. Waar voorheen instituties als kerk, gezin en overheid, inclusief hun elites, als goddelijke instellingen uit de wind werden gehouden, zorgen de media nu voor een voortgaande openbaring van elitaire schofterigheid. En er zijn - in de westerse wereld - geen bloedige totale oorlogen en revoluties meer nodig om een ancien regime onderuit te halen.
Lees verder...

Kinderen van een niet-bestaande God

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.5 (2012), nr.1 (thema: 'Vrije wil')

Vroeger was het vaste prik om de stand van iemands geloof te toetsen met de vraag: 'geloof je dat Jezus Gods zoon is?'. Wie bevestigend antwoordde zat wel goed qua orthodoxie. Wie dat niet deed heette vrijzinnig of humanist. Die zat fout. Nu komt een derde mogelijkheid naar voren: 'Ja, ik geloof dat Jezus Gods zoon is, maar ik geloof niet dat God bestaat'. Dat was een ondenkbaar antwoord, onzin, quatsch. Je kon wèl zeggen dat Jezus niet de zoon van God was, maar niet dat hij dat wel was, doch dat er geen God was. Het was de grote verdienste van de zogenaamde secularisatietheologie (jaren '60 van de vorige eeuw) dat deze nieuwe wijze van denken en spreken mogelijk werd.
Lees verder...

Hoe Dietrich en Irshad elkaar ontmoeten

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.4 (2011), nr.4 (thema: 'Ontmoeting')

oe zouden Henk en Ingrid elkaar ontmoet hebben: in de klas, in de disco, op een vriendenfeestje, bij familie? De mogelijkheden zijn onuitputtelijk, want zij horen tot dezelfde bevolkingslaag, hetzelfde taalgebied en dezelfde nationaliteit. Het zijn de gewone mensen die bij jou en mij om de hoek wonen. Henk en Ingrid zijn een fantasiekoppel, een fakestel. Tot leven gewekt in Wilders' ideologische kraambed, zijn ze een eigen leven gaan leiden. Met zulke types kan het raar gaan. Zij fungeren als een soort iconen. De populistische leider dicht hen eigenschappen toe die herkenning oproepen. Eindelijk voelen de gewone mensen zich begrepen. Hun belangen zijn bij hem in goede handen. Zij worden bevestigd in hun angsten, hun frustraties en hun vijandbeelden.
Lees verder...

Brief aan mijn Vader

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg. 4 (2011), nr.3 (thema: 'Emoties')

'Vrijzinnigen zijn zulke rationele koude kikkers' hoor je vaak. In ieder geval hoorde ik dat nogal eens van mijn vader. Er groeide een merkwaardige emotionele afstand tussen mij en mijn vader in de tijd dat ik als tiener en adolescent zondag aan zondag zijn bewogen, 'evangelicale' preken moest aanhoren. Ik ben uiteindelijk wel vrijzinnig geworden en voor zover ik weet geen koude kikker. Het is nooit meer goed gekomen tussen mijn vader en mij. Wij hadden er de woorden niet voor. Nu wel, denk ik en daarom schrijf ik dit verhaal als een brief aan mijn vader. Een inhaalslag.
Lees verder...

De kunst van het heersen

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.4 (2011), nr. 2 (thema: 'Kunst')

Pas op als politiek of religie zich bemoeien met kunstbeleid. Het betekent meestal dat men vrije kunstuitingen wil inperken. Nazi's verboden wat zij 'Entartete Kunst' noemden. De leiders van de Sovjet Unie waren mordicus tegen abstracte kunstuitingen -zij ontwaarden er obscene 'bourgeois'-voorstellingen en -klanken in. En in de wereld van de islam wordt vaak een strikte versie van het oudtestamentische beeldverbod toegepast. De koran reikt die aan en uitleggers doen de rest.
Lees verder...

Verlanglijstje als metafoor

>Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.3 (2010) nr.4 (thema: ÔWensen')

December is de maand van de wensen. Persoonlijke wensen kunnen zonder gêne worden geuit, want sinterklaas en de kerstman zitten te wachten op gelegenheden om te tonen dat ze de prachtige kwalificatie van 'goedheiligman' verdienen. Het verlanglijstje is openbaar. Anderen mogen kiezen wat ze je willen geven. Je geeft hen een kijkje in wat er in jouw leven nog te wensen over blijft.
Lees verder...

Verkiezingen

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.3 (2010) nr.2 (thema: 'Hoezo: vrij?')

VrijZinnig verschijnt dit keer in verkiezingstijd. Reden om eens even te kijken naar de vrijheidspretenties van verschillende stromingen in ons politieke bestel. Blijkens hun naam beschouwen de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie en de Partij Voor de Vrijheid zichzelf als vlaggenschepen van de (politieke) vrijheid. Zijn ze dat ook?
Lees verder...

Bevrijdingstheologie op de korrel

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.3 (2010) nr.2 (thema: 'Hoezo Vrij?')

"Pap, wist je dat jij eigenlijk een slaaf bent?" We zaten aan tafel en met glinsterende oogjes keek mijn dochter van 16 mij aan. Onverhoeds kwam deze boodschap op mijn bord terecht. Ergens halverwege mijn mond die ik verbouwereerd vergat te sluiten bleef mijn vork steken. De jongeren aan tafel gierden van de pret. De leraar geschiedenis zat er achter. Hij had verteld dat de beroemde filosoof Nietzsche verkondigde dat alle christenen een slavenmentaliteit bezaten.
Lees verder...

Slavernij: een passie

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.3 (2010) nr.1 (thema: ‘Passie’)

In de tijd voor Sinterklaas en Kerstmis wordt tegenwoordig in advertenties nogal wat aandacht gevraagd voor 'slavernij-vrije chocola'. Sinds bekend is geworden dat op cacaoplantages in Afrika met slaven wordt gewerkt, wordt hiertegen bij ons in het Westen actie ondernomen. Tijdens genoemde feestperiode in 2009 nam ik de proef op de som door bij een aantal supermarkten te vragen naar slavernij-vrije chocola. De reacties varieerden van 'mij neem je niet in het ootje' tot 'voor bioproducten moet u op de bioafdeling zijn'. Bij nadere toelichting mijnerzijds bleek dat men van de combinatie chocola - slavenwerk nooit had gehoord. Terwijl bij voorbeeld de Keuringsdienst van Waarde toch zo z'n best doet. ‘Ik zie ik zie wat jij niet ziet...’
lees verder...

Mijn generatie

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.2 (2009) nr.4 (thema: ‘Generaties’)

Sinds kort is het heel gewoon om over ‘mijn KPN’ te spreken, maar ‘mijn PKN’ klinkt raar – ik heb het nog niet gehoord. Het is een trend: mijn NS, mijn Rabo, mijn C&A. Een nauwe commerciële relatie die persoonlijk wordt gemaakt. Dŕt geeft pas een band! Word lid van de (internet-)club! In feite zou je ook wel over mijn PKN/mijn VVP kunnen spreken, maar vooralsnog is er sprake van enige gevoelsmatige huiver om daartoe over te gaan. Wel wordt nou weer gemakkelijk gesproken over ‘mijn generatie’. Terecht?
lees verder...

Wilders’ wervende Woord

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.2 (2009) nr.3 (thema: ‘Grenzen’)

Onlangs hoorde ik dat zich onder de Wildersstemmers veel kerkmensen bevinden. Dat zoemt maar door mijn gedachten. Onvoorstelbaar: al die mensen die zichzelf rekenen tot de gemeente van Christus betuigen hun steun aan een partij die de grenzen voor moslims wil sluiten. En het liefst zo veel mogelijk aanhangers van de islam de grens over wil zetten. Of ik niet een beetje overdrijf? Het enige wat ik doe is Wilders’ programmapunt nummer 1 volstrekt serieus nemen. Daar kan, sinds Hitler, niemand onderuit.
lees verder...

In de steek gelaten

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.2 (2009) nr.2 (thema: ‘Vrije Vogels’)

Wie ooit echt in de steek gelaten is, kan diep gefrustreerd raken, getraumatiseerd zelfs. Dat gebeurt meestal op jonge leeftijd. Maar ook als volwassene krijg je soms heel wat voor je kiezen. Wat te denken van spaarders die hun geld verloren door slecht beleid van bankiers? Hoe zouden moderne rooms-katholieken zich voelen wier geloof gebruuskeerd wordt door de paus c.s.? En hoe zou het toch gaan met de mensen die in hun moeizame dialoog met moslims gehinderd worden door de optaters van een islammepper als de arabist Hans Jansen (de groteske Wilders laat hen meestal koud)?
Lees verder...

Het realisme van het geweld

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.2 (2009) nr.1 (thema: ‘Hoopvol en realistisch’)

Deze tekst schrijf ik tijdens het treffen van Israël en Hamas. Alom wordt geprotesteerd en gedebatteerd. Het geweld in het Middenoosten werkt als een steen die in het water wordt gegooid: de kringen die er door worden veroorzaakt lijken tsunamigewijs de wereldzeeën over te gaan. Verbitterde vechters voor de Palestijnen vinden honende tegenstanders op hun pad. Genocidaal wordt genoemd wie het voor Israël opneemt. Het wapengeweld roept geweld met woorden op.
lees verder...

Filosofie neemt je bij de hand

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.1 (2008) nr.3 (thema: ‘Overdracht’)

In dit nummer van VrijZinnig (2008/3) staat de vraag centraal 'wat geloven wij wel?' Voor vruchtbare gesprekken over deze vraag kun je te rade gaan bij enkele filosofen die verrassende gezichtspunten bieden. Ik wil graag een goede ervaring met de lezer delen. Op persoonlijke titel uitgenodigde deelnemers genieten van het lezen en bespreken van filosofische teksten. En dat terwijl de meesten daarin nauwelijks enige oefening hadden.
lees verder...

Deconstructie van de profeet

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.1 (2008) nr.2 (thema: 'Wat geloven wij wel?')

Profeten kunnen gevaarlijk zijn. Zij beweren te spreken vanuit een openbaring. Wie hen tegenspreekt begeeft zich op glad ijs. Want wie denkt de sterveling wel dat hij is, als hij het goddelijke woord in twijfel trekt? De islam heeft het bijna vergeten verschijnsel van profetisme weer op de agenda gezet. Wie de Profeet bekritiseert, is zijn leven niet zeker. Het is van groot belang, nu de zaken er zo voorstaan, om het profetisme als oeroud verschijnsel nader te bezien. Relativeren zonder te weten waarover je het hebt kan niet meer.

Nadere bestudering leert dat we met een belangwekkend verschijnsel te maken hebben. De bijbel is een en al profetisme. Daar leren we dat een profeet in de eerste plaats voor zichzelf een gevaar was. Want bewijs maar eens dat jouw woord in feite dat van God is. Je moet meestal ingaan tegen heersende stromingen. Je tast gevestigde belangen aan.
Lees verder...

Obesità – necessità – Amerika

Verschenen in het kwartaalblad VrijZinnig, jg.1 (2008) nr.1 (thema: ‘Eten en drinken’)

Over het dwingende karakter van importcorpulentie

Afgelopen herfst bezocht ik de Verenigde Staten. Mijn hoofd gonsde nog van gesprekken over het begrip necessità bij Machiavelli. Bonhoeffer noemt dit Italiaanse woord in zijn Ethik als hij het over noodzakelijkheden in het leven heeft, dingen waar je niet omheen kunt. Net had ik met een groep wat studie gemaakt van De structuur van het verantwoordelijke leven , zoals het gedeelte heet waarin de necessità aan de orde komt. De spanning tussen dingen die je mòet doen en het vrije handelen zat nog in mijn system toen ik landde op het Atlanta International Airport . Meteen ontplooide zich daar voor mijn ogen het raadselachtige verschijnsel van de zeer dikke mens. Daar had je het nou weer; zo tref je ze in Europa toch maar zelden aan. Ik kon het niet helpen, spontaan kwam de vraag op, lekker staccato in het Italiaans: obesità ? necessità ? America ? (zie ondertitel).
Lees verder...