Hans Dirk van Hoogstraten

Verwantschap met Geloven in een God die niet bestaat

Populair, tegendraads – maar ook gelezen en begrepen?

Column door Hans Dirk van Hoogstraten, n.a.v. Klaas Hendrikse, Geloven in een God die niet bestaat. Manifest van een atheÏstische dominee (Amsterdam, 2007)

Een atheïstische dominee over een God die niet bestaat

Corrie Jacobs en Hans Dirk van Hoogstraten

Zie ook: www.Vrijzinnig.nl


Populair, tegendraads – maar ook gelezen en begrepen?

Dat boek van die atheïstische dominee die goochelt met woorden – hoezo 5 drukken in twee maanden? Een vraag die op de lippen van veel verbaasd-jaloerse collega-schrijvers brandt. Heel simpel: vergelijk onze populaire maar omstreden vrijzinnige predikant Klaas Hendrikse maar eens met J.K.Rowling. Het lijkt een ‘meer dan aards geheimenis', maar het is gewoon een kwestie van media en marketing. Zorg dat er over je wordt gepraat, dat de publieke nieuwsgierigheid gewekt is – en kom dan met een boek. Succes gegarandeerd. Zo heeft de schrijfster van de Harry Potter boeken dat gedaan en ook Hendrikse toonde zich bepaald niet vies van publiciteit.

Wie had in de loop van 2007 niet gehoord dat er een atheïstische dominee was opgestaan?

Wie had in de loop van 2007 niet gehoord dat er een atheïstische dominee was opgestaan? In Middelburg nog wel! Hij beweerde niet in het bestaan van God te geloven en dat werd hem zwaar aangerekend. Veel mensen waren nieuwsgierig en wilden er meer van weten. Er waren er ook die boos waren en er niet meer van wilden weten. Ze vonden dat de dominee de kerk (de PKN) diende te verlaten. Dan hoefden ze er verder ook niets meer mee. Maak korte metten met zo'n onruststoker! Voor hen ging het allemaal niet snel genoeg. De voorzitter en de secretaris-generaal van de synode lieten wel hun afkeuring blijken, maar de dominee zit (of staat) er nog steeds. (Overigens, tegen de jaarwisseling las ik dat er een procedure tegen Hendrikse is gestart.)

Het boek draagt de titel Geloven in een God die niet bestaat. Manifest van een atheïstische dominee. Dat mag een dominee allemaal niet zeggen, althans volgens nogal wat trouwe kerkgangers. Met hun protesten spannen zij zich in om de Leer en de Woordverkondiging zuiver te houden. Het boek lezen en rustig overwegen? Ben je gek, niks taal en interpretatie; wie het Woord bedient, moet op zijn woorden passen. Communicatie, toch een eerste functie van taal, is in dit kerkelijk gekrakeel ver te zoeken. Je kunt ook zeggen dat het in de kerk om een speciaal soort communicatie gaat waarbij sommige woorden een heiliger karakter hebben dan andere. Alleen al de termen Woord of Naam of Zoon. Niet voor niets met hoofdletters geschreven. Die woorden mogen niet ijdel gebruikt worden – je mag er zelfs geen vraagtekens bij zetten.

Typisch voor vrijzinnigen is nu net dat ze dat wél doen, al meer dan 150 jaar. Wat Hendrikse doet, staat in de vrijzinnige traditie. Is het typisch voor onze tijd dat er nu ineens zo'n heisa door ontstaat? Ja, inderdaad – je kunt het naar mijn gevoel zelfs één van de positieve dingen van de tijdgeest noemen. Naast de marketing gaat het natuurlijk ook om de inhoud. In feite worden filosofische vragen gesteld bij termen als ‘God', ‘atheïsme' en ‘bestaan'.

Tja, maar zo wordt het allemaal toch wel erg moeilijk… Nou en? Sinds wanneer zijn vrijzinnigen bang voor een beetje studie? Het boek van Hendrikse is zozeer de moeite waard dat je er eigenlijk als achtergrond een ander boek bij zou moeten lezen, dat momenteel ook goed scoort. Het is een heel toegankelijk filosofisch werk van de Franse denker Luc Ferry: Beginnen met filosofie . Met andere ogen kijken naar je leven. Dan begrijp je waarom het belangrijk is om jezelf ‘a-theïst' te noemen. Als je tenminste God niet wilt kwalificeren als een bekend object, dat ‘bestaat'. Dan is er ruimte voor de vertrouwenwekkende verbeelding van de Joodse godsnaam, prachtig door Hendrikse samengevat met de woorden ‘Ga maar, dan ga ik met jullie mee'.

Met haar reacties op de provocerende uitspraken moet de kerk oppassen.

Met haar reacties op de provocerende uitspraken van de dominee moet de kerk – ik bedoel nu het instituut kerk – oppassen. Voor je het weet kwalificeert zij zich als typische vertegenwoordiger van versteende religie . In alle bescheidenheid wil ik het boek dat ikzelf onder deze titel onlangs publiceerde voegen bij de twee andere. De drie boeken die zo een (on)heilige triniteit vormen, vullen elkaar welhaast even perfect aan als de ‘goddelijke zijnswijzen' van de Triniteit die als fantastische christelijke verbeelding al zo veel eeuwen stand heeft gehouden. Met dit drietal* zou een mooie cursus ‘Déconstructie van heilige taal' te houden zijn (of, gewoner: ‘Hou toch op met die fratsen'). Onvermoede krachten van religieuze verbeelding zouden erdoor losgemaakt kunnen worden. Je komt dan in de buurt van de fascinatie die bovengenoemde Luc Ferry koestert voor zijn kampioen, de vaak zo fout gelezen 19 de eeuwer Friedrich Nietzsche.

*De drie boeken samen bevatten zo'n 650 pagina's. Dat lijkt heel wat, maar het is altijd nog een kleine 300 bladzijden minder dik dan De ontdekking van de hemel , om eens een ander bekend werk over religieuze verbeelding te noemen.

Corrie Jacobs en Hans Dirk van Hoogstraten

Een atheïstische dominee over een God die niet bestaat

Er is veel gezegd en geschreven over de provocerende teksten van de vrijzinnige Zeeuwse predikant Klaas Hendrikse. In zijn boek Geloven in een God die niet bestaat. Manifest van een atheïstische dominee haalt hij heel wat heilige huisjes omver. Wat vinden zijn vrijzinnige kompanen daar eigenlijk van?

Na een korte impressie van het boek schetsen wij de veelzijdigheid van de vrijzinnigheid. Uit de keur van geluiden worden drie persstemmen geciteerd. Zij kunnen als representatief voor veel reacties uit vrijzinnige hoek gelden. Tot slot onderstrepen wij nog eens het belang van een echte discussie – juist als de emoties hoog oplopen.

Lees dat boek

Lees dat boek en je weet met wie je te maken hebt als het gaat om vrijzinnigen

Hendrikse volgde een uitgekiende strategie om zijn boek bekendheid te geven. Voordat zijn boek in de herfst van 2007 verscheen was de auteur als atheïstisch – wat zeg je? – predikant al volop bekend. Sommigen stortten zich gretig op het boek, velen hadden hem al veroordeeld. En vroegen om zijn vertrek uit de PKN. Even vergeten dat er ook een left wing PKN bestaat?

Wij kunnen alleen maar zeggen: Lees dat boek en je weet met wie je te maken hebt als het gaat om vrijzinnigen. Keurig doet de auteur verslag van een aantal aspecten van wat je ‘vrijzinnig gedachtegoed' zou kunnen noemen. Zo lezen we over het niet-bestaan van God, toegelicht aan de hand van de Godsnaam: ‘Ga maar, dan ga ik met je mee', over atheïsme, verbeelding, gebed en de dood. Dat alles en nog veel meer in begrijpelijke taal. Hilarisch is de lijst van opzettelijk vermeden termen op de laatste bladzijde. Die termen zouden er in staan, zeg maar, als het een proefschrift betrof. Maar het is slechts een proeve van vrijzinnig denken.

Eigenlijk is met dat laatste al te veel gezegd. Vrijzinnigen gaan op hun eigen veelkleurige wijze om met de dieptedimensie van het leven. Zelfs over de eigen identiteit bestaat geen eensluidende formule. De vrijzinnigheid bestaat niet, net zo min als de dominee en de God. Een vrijzinnig adagium zou kunnen zijn: als er al een waarheid zou bestaan, dan heeft niemand die in pacht. Vrijzinnigen zijn allergisch voor abstracte begrippen die een algemene geldigheid claimen.

In de soms nogal kakofonische debatten rond de atheïstische dominee en zijn boek waren mooie vrijzinnige geluiden waar te nemen. In de brieven en artikelen kwamen we steeds weer andere, oude en nieuwe omschrijvingen tegen van de Onnoembare: God is een verhaal, een zachte soort van zijn, de Ziel van al wat leeft, een berin, de smaak van honing, een denkconstructie, een sleutelwoord, een systeem, de kleur paars. Een rijkdom aan schakeringen en mogelijkheden, die allemaal zomaar bestaan.

Nuance en diepgang

Het theologisch niveau rond de discussie Hendrikse is bedroevend

Typisch vrijzinnig is ook dat wij ons thuisvoelen bij een rabbijnse wijsheid dat er van iedere tekst, iedere letter, ieder wit tussen de zinnen wel 70 interpretaties mogelijk zijn van het bijzondere doch zeer menselijke boek: de bijbel . Juist de bijbel als menselijke compositie, redactie en constructie leidt tot het zo bijzondere karakter. Kan mensenwerk zo goddelijk zijn? Het hangt maar net van het niveau en van de verbeelding af. Het gaat om nuance en diepgang.

In een paar vrijzinnige reacties wordt precies daarvoor gepleit. Dr. Arne Jonges, predikant en schrijver van ondermeer het boek Alsof het zo is… zegt in zijn column op onze site vrijzinnig.nl (de hele tekst is daar te vinden): “ Nuance en diepgang zijn een voorwaarde voor een gesprek en zeker voor een theologisch gesprek. Voor theologie moet je niet bij de media of de synode zijn: daar wordt alles zo plat als een dubbeltje…”. Hij citeert Jean-Jacques Suurmond die in “Trouw” opmerkt dat het theologisch niveau van de discussie rond Hendrikse bedroevend is.

     D s. Derk Blom waarschuwt, eveneens in Trouw, voor ‘ binnenkerkelijk geneuzel'. Hij keert de bewijslast om: “A ls geen ander weet Klaas Hendrikse God onder de aandacht van mensen te brengen. Daar moet de kerk gebruik van maken door het gesprek aan te gaan. Hendrikse onderstreept dat de kerk niet met een zestiende eeuwse theologie de eenentwintigste eeuw in kan gaan. Antwoorden op vragen uit vroegere tijden, want dat zijn belijdenisgeschriften ook, geven niet noodzakelijk een antwoord op vragen van (jonge) mensen nu. Ontmoetingen en gesprekken over de thema's van zijn boek lijken mij zeer noodzakelijk en kunnen ook zinvol zijn. Voorwaarde is dat in die ontmoetingen de bereidheid bestaat te luisteren naar elkaar, elkaar te bevragen en te respecteren, zonder dat men elkaar de les leest en pretendeert de waarheid in pacht te hebben."

Niet geïsoleerd

Dan komen we bij de derde reactie. Het betreft alweer een column op onze site vrijzinnig.nl , dit keer van dr. Hans Dirk van Hoogstraten (de tweede ondertekenaar van dit artikel). Uitgangspunt is de ervaring dat er in dit soort kerk-gelieerde discussies sprake lijkt te zijn van een oeroude pavlov reflex: ha, een ketter! En dat protest daartegen welhaast een raison d' être van vrijzinnigen mag worden genoemd. Zij immers zullen altijd oproepen tot reflectie, overzicht, positiebepaling. Plaats bij voorbeeld dit atheïstisch manifest eens in context, zoals je dat anderhalve eeuw eerder ook moest doen, toen met het communistisch manifest. Neem de moeite, probeer het eens, zet dwangmatige reflexen even opzij.

Gemakkelijk is dit niet. Om een indruk te geven van de moeilijkheden èn de mogelijkheden, worden hier enkele elementen uit de column naar voren gehaald – niet letterlijk geciteerd.

Communicatie, zegt de tekst, toch een eerste functie van taal, is in dit kerkelijk gekrakeel ver te zoeken. Je kunt ook zeggen dat het in de kerk om een speciaal soort communicatie gaat waarbij sommige woorden een heiliger karakter hebben dan andere. Typisch voor vrijzinnigen is, dat ze hieraan niet voetstoots meedoen. Wat Hendrikse doet, staat in de vrijzinnige traditie. In feite worden filosofische vragen gesteld bij termen als ‘God', ‘atheïsme' en ‘bestaan'. En dat is bedreigend voor, zeg, ‘standpunt.nl-gelovigen'. Alleen voor hen? Ik hoor ook al een verzuchting uit vrijzinnige hoek: ‘Tja, maar zo wordt het allemaal toch wel erg moeilijk…'.

Noblesse oblige : vrijzinnigen zijn niet bang voor een beetje studie. Het boek van Hendrikse is zozeer de moeite waard dat je er eigenlijk als achtergrond een ander boek bij zou moeten lezen, dat momenteel ook goed scoort. Het is een heel toegankelijk filosofisch werk van de Franse denker Luc Ferry: Beginnen met filosofie. Met andere ogen kijken naar je leven . Dan begrijp je waarom het belangrijk is om jezelf ‘a-theïst' te noemen. Als je tenminste God niet wilt kwalificeren als een bekend object, dat ‘bestaat'.

Voorganger

In de strijd tegen alle mogelijke soorten verstening pleiten wij als vrijzinnigen dus voor veelkleurigheid, bescheidenheid, nuance en diepgang.

Met haar reacties op de provocerende uitspraken van de dominee moet de kerk oppassen. Voor je het weet kwalificeert zij zich als typische vertegenwoordiger van versteende religie . In alle bescheidenheid wil ik het boek dat ikzelf onder deze titel onlangs publiceerde voegen bij de twee andere. Met deze boekentriniteit zou een mooie cursus ‘Déconstructie van heilige taal' te houden zijn (of, gewoner: ‘Hou toch op met die fratsen'). Onvermoede krachten van religieuze verbeelding zouden erdoor losgemaakt kunnen worden.

In de strijd tegen alle mogelijke soorten verstening pleiten wij als vrijzinnigen dus voor veelkleurigheid, bescheidenheid, nuance en diepgang. Dit alles nemen we mee in ontmoetingen – als wereld, mensen en god ( hoe wilt u zijn genoemd ?) ter sprake worden gebracht. Als vrijzinnige commentatoren danken we onze collega, die we met recht de erenaam ‘voorganger' kunnen toekennen. Hij heeft onze zaak op indrukwekkende wijze aan de orde gesteld. Het provocatieve karakter van zijn werkzaamheden toont zich onder andere in zijn vermogen anderen uit de tent te lokken. Sommigen laten zich verleiden tot oproepen om over te gaan tot excommunicatie. Als vertegenwoordigers van de veelstemmige vrijzinnigheid roepen wij op tot communicatie. Daarover is bij ons verhaal te halen.


Corrie Jacobs is beleidssecretaris VVP, beweging voor eigentijds geloven

Hans Dirk van Hoogstraten , redactielid Vrij Zinnig , is emeritus UHD aan de Radboud Universiteit en dito predikant bij VVP en NPB